सहकारीमा वार्षिक साधारणसभाको महत्व र सुशासन प्रवर्द्धन

सहकारी संस्थाहरू सामाजिक अर्थतन्त्रको महत्वपूर्ण आधार हुन्। यसले व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर सामूहिक हितमा आधारित आर्थिक र सामाजिक विकासको मार्गदर्शन गर्दछ (Birchall, 2013)। सहकारीको वार्षिक साधारणसभा संस्थाको सर्वोच्च निर्णयमञ्च हो, जसले लोकतान्त्रिक सुशासन, पारदर्शिता, उत्तरदायित्व र सदस्य सहभागिता सुनिश्चित गर्दछ। “एक सदस्य, एक मत” को सिद्धान्तअनुसार सदस्यहरूको समान अधिकार सुनिश्चित गर्नु, सहकारीको मूल उद्देश्य हो (International Cooperative Alliance [ICA], 2024)।

सहकारी अवधारणा व्यक्तिहरूका सामाजिक, आर्थिक, सांस्कृतिक र वातावरणीय आवश्यकताहरू सम्बोधन गर्न उत्पन्न भएको हो (Birchall, 2004)। अन्तर्राष्ट्रिय सहकारी संघका अनुसार, वार्षिक साधारणसभा सहकारीको उच्चतम निर्णय गर्ने निकाय हो। व्यक्तिगत व्यवसायमा लाभ एक व्यक्तिलाई पुग्छ भने, सामाजिक व्यवसायमा संलग्न सबै सदस्य लाभान्वित हुन्छन् (ICA, 2024)।

अन्तर्राष्ट्रिय सहकारी संघका अनुसार, वार्षिक साधारणसभा सहकारीको उच्चतम निर्णय गर्ने निकाय हो, जसले लोकतान्त्रिक सुशासन र सदस्य सहभागिताको आधारशिला प्रतिनिधित्व गर्दछ। प्रत्येक सदस्यलाई पूँजी योगदानको परिमाणभन्दा फरक नराखी “एक सदस्य, एक मत” को सिद्धान्तअनुसार समान मतदान अधिकार प्रदान गरिन्छ, जसले समानता, पारदर्शिता र जवाफदेहिताको सुनिश्चितता गर्दछ (ICA, 2024)।

व्यक्तिगत र सामाजिक व्यवसायबीचको भिन्नता बुझ्दा, व्यक्तिगत व्यवसायमा लाभ केवल एक व्यक्तिलाई पुग्छ भने, सामाजिक व्यवसायमा त्यसमा संलग्न सबै सदस्यहरू लाभान्वित हुन्छन्। सहकारीले व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठी सामूहिक हितमा आधारित समाजको परिकल्पना गर्दछ (Birchall, 2013)। सहकारी संस्था आत्म–सहायता, आपसी विश्वास, पारदर्शिता र लोकतान्त्रिक सहभागितामा आधारित सहकारी मूल्य–मान्यताद्वारा निर्देशित भई, सदस्यहरूको आवश्यकता पूरा गर्दै समाज र समुदायको हितमा निरन्तर योगदान दिँदै आएको छ (ICA, 2024)।

सहकारी क्षेत्रमा उल्लेखनीय सम्भावनाहरू रहेका छन्, तर चुनौतीहरू पनि उत्तिकै छन्। नेपाल सरकार र सहकारी आन्दोलन मिलेर सहकारी संस्थाहरूमा देखिएका कमजोरीहरू सुधार्ने र तिनलाई सबल बनाउने दिशामा अघि बढिरहेका छन् (MoLMCPA, 2025)। कतिपय अवस्थामा सहकारीका सिद्धान्त, मापदण्ड र मूल्यहरूको बेवास्ता भए पनि सहकारी अवधारणाले दृढ विश्वास राख्छ कि यस्ता नियामक हस्तक्षेपहरू अस्थायी मात्र हुन्, जसको उद्देश्य सहकारी आन्दोलनलाई यसको वास्तविक भावना, अवधारणा र व्यवहारिक क्रियाशीलतामा पुनःस्थापित गर्नु हो (Birchall, 2004; Cooperative Act, 2017)।

हामीले बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने, सहकारीहरू सामाजिक–आर्थिक मोडेलका रूपमा सञ्चालन हुन्छन्, जसले सूक्ष्म स्तरमा समाजका सदस्यहरूको जीवनलाई प्रत्यक्ष रूपमा सम्बोधन गर्छ (Birchall, 2013)। इतिहासले प्रमाणित गरेको छ कि हाम्रा पूर्वजहरूले व्यक्तिगत तथा पारिवारिक आर्थिक समस्याको समाधानका लागि सहकारीको स्थापना गरेका थिए। नेपाल सरकार र नियामक निकायहरूले सहकारी संस्थाहरूलाई “सदस्यहरूसँग कुनै बक्यौता ऋण रहँदासम्म लाभांश वितरण गर्न नपाइने” व्यवस्था गर्दै सुधारको पहिलो कदम चालिसकेका छन् (NCRA, 2025)। नेपाल सरकार तथा सम्बन्धित नियामक निकायहरूले यसलाई “पहिलो अग्रणी” कदमको रूपमा व्यवस्था गरेका छन्, जसले सहकारी क्षेत्रलाई अझ शुद्ध, पारदर्शी र दिगो बनाउन सहयोग गर्नेछ (MoLMCPA, 2025)।

सहकारी संस्था हाम्रो समाजभित्र स्थापित साझा संगठन हो, जसले “एकको मिहेनत सबैको मिहेनत, सबैको मिहेनत एक” भन्ने भावनाका साथ अनेकताभित्र एकताको माध्यमबाट व्यक्तिगत तथा सामूहिक समस्याहरू समाधान गर्छ (Birchall, 2013)। सहकारीको मूल प्रेरणा सहयोगी भावनाबाट समस्यालाई सामूहिक रूपमा समाधान गर्नु हो। आजका सहकारीहरू व्यक्तिगत वित्तीय आवश्यकतामा मात्र सीमित नभई सामाजिक समस्याहरूको समाधानमा पनि सक्रिय छन्, यद्यपि केही सहकारीहरू विकास बैंक वा वित्तीय संस्थाजस्तै सञ्चालन भइरहेका छन्। यसको मुख्य कारण सदस्यहरूले आफ्नै सहकारीप्रति राखेको विश्वास हो — बचत गर्ने, ऋण लिने, र आफ्ना वित्तीय कारोबार आफ्नै सहकारीमार्फत पूरा गर्ने (ICA, 2024)। सदस्यहरूले सहकारीलाई व्यवसायिक मोडेलमा सञ्चालन गर्ने ज्ञान आर्जन गरिरहेका छन्, तर मूल सिद्धान्त र मूल्यहरू कायम राख्न सफल भएका छन् (Birchall, 2004)। तथापि, नेपालका केही सन्दर्भमा सहकारीहरूले यी सिद्धान्तहरू पालन गर्न असफल भएका छन्, र केहीले सहकारी क्षेत्रमा प्रतिकूल अभ्यास प्रदर्शन गरेका छन्।

सहकारीले आफ्ना सदस्यहरूको सक्रिय सहभागिता, सञ्चालक समितिको सक्षम नेतृत्व र कर्मचारीहरूको समर्पित सेवाको लागि हार्दिक आभार व्यक्त गर्दछ। साथै, सहकारीले प्रत्येक सदस्यलाई संस्थाको उज्ज्वल भविष्य निर्माण गर्न आफ्ना विचार, सुझाव र अनुभवहरू योगदान गर्न आह्वान गर्दछ। सँगै अगाडि बढेर, हामी हाम्रो संस्थालाई बलियो, दिगो र सदस्य–केन्द्रित बनाउन सकिन्छ।

नेपालको सहकारी आन्दोलनमा चुनौती: सहकारी शिक्षाको भूमिका र संकट व्यवस्थापन

धेरै सहकारीहरूमा कर्मचारीहरू पनि सदस्य हुन्छन्, जसले उनीहरूलाई छलफल र निर्णय प्रक्रियामा सहभागी हुने अवसर दिन्छ। संस्थामा सामेल हुँदा सबै कर्मचारी सदस्य बन्नेछन्, जसले उनीहरूको स्वामित्व जनाउँछ। सहकारी विशेषताहरू, जस्तै मिलनसारता—दयालुता, सहानुभूति र मित्रता—ले “सदस्य आर्थिक सहभागिता”लाई सुदृढ पार्छ र सरोकारवालाबीच एकता बलियो बनाउँछ (Basnet, 2021; ILO, 2013)। उनीहरूको प्रयासले सामूहिक सफलतामा योगदान पुर्‍याउँछ, जसले “सबैका लागि एक र एकका लागि सबै” भन्ने सिद्धान्तलाई प्रतिबिम्बित गर्छ। वार्षिक साधारण सभामा कर्मचारीहरू व्यवस्थापन र सदस्यबीचको प्रमुख सम्पर्कको रूपमा कार्य गर्दै विश्वास, पारदर्शिता, र सहकारी भावना प्रवर्द्धन गर्छन्।

वार्षिक साधारणसभा सहकारी परिवारको एकता, शक्ति र साझा दृष्टिकोणलाई स्पष्ट पार्ने अवसर हो। यो भेला केवल औपचारिक प्रक्रिया मात्र नभई, उपलब्धिहरूको मूल्यांकन, प्रगतिको समीक्षा, र भविष्यको दिशा सामूहिक रूपमा तय गर्ने महत्वपूर्ण माध्यम हो (ICA, 2024)।

साधारणसभा भन्नाले सदस्य, पदाधिकारी, कर्मचारी तथा सरोकारवालाहरू सबै एकै थलोमा भेला भई छलफल गर्ने सुवर्ण अवसर हो। त्यसैले यसलाई केवल औपचारिक भेटघाटको रूपमा नलिई, आपसी भ्रम र अविश्वास हटाई सहकार्य र निर्णय गर्ने महत्वपूर्ण दिनको रूपमा लिनुपर्छ।

साधारणसभालाई केवल वार्षिक कार्यसम्पादनको माध्यमका रूपमा नलिई, सदस्य, सञ्चालक समिति, उपसमिति, ऋण व्यवस्थापन समिति तथा सरोकारवालाबीच संस्थाको विनियम, नीति तथा कार्यविधि संशोधन र अनुमोदन गर्ने अवसरका रूपमा लिनुपर्छ (Cooperative Act, 2017)। यसले संस्थाको भविष्य दिशानिर्धारणमा सदस्यहरूको सहभागिता सुनिश्चित गर्छ र सहकारीमा लोकतान्त्रिक शासन तथा समावेशी सहभागिता सुदृढ पार्छ। साधारणसभाले वार्षिक प्रतिवेदन, वित्तीय विवरण, बजेट र नीतिगत निर्णयहरू अनुमोदन गर्ने, सञ्चालक समिति चयन गर्ने तथा आवश्यक परे विनियम, नियमावली संशोधन गर्ने संवैधानिक मञ्चको रूपमा कार्य गर्दछ (NCRA, 2025)।

सहकारीहरूको वार्षिक साधारणसभाको महत्व

वार्षिक साधारणसभा विश्वभरका सहकारी संस्थाहरूका लागि लोकतान्त्रिक शासन, उत्तरदायित्व, पारदर्शिता र सामूहिक निर्णय प्रक्रियाको प्रमुख आधारस्तम्भ हो (ICA, 2024)। यो सभा सहकारीको मूल सिद्धान्त — “सदस्यद्वारा स्वामित्व र सदस्यद्वारा नियन्त्रण” — लाई व्यवहारमा उतार्ने सबैभन्दा प्रभावकारी माध्यम हो।

वार्षिक साधारणसभाले निम्न प्रमुख पक्षहरूमा योगदान पुर्याउँछ:

1. लोकतान्त्रिक नियन्त्रणको सुनिश्चितता
   सदस्यहरूले प्रतिनिधि चयन, नीतिगत निर्णय अनुमोदन, र भविष्यको दिशा निर्धारणमा सहभागिता जनाउँछन्। यसले सहकारीमा लोकतान्त्रिक शासन र समावेशी सहभागिता सुदृढ गर्छ (ICA, 2024)।
2. पारदर्शिता र उत्तरदायित्व प्रवर्द्धन
   वार्षिक प्रतिवेदन, लेखापरीक्षित वित्तीय विवरण र भावी योजना प्रस्तुत गर्नाले आर्थिक पारदर्शिता र उत्तरदायित्व सुनिश्चित हुन्छ (NCRA, 2025)।
3. विगत मूल्यांकन र भावी दिशानिर्देशन
   कार्यसम्पादन समीक्षा, उपलब्धि मूल्यांकन, चुनौती विश्लेषण र आगामी वर्षको रणनीति तथा बजेट पारित गर्ने अवसर प्रदान गर्दछ।
4. सदस्य सहभागिता र एकताको सुदृढीकरण
   सदस्य, सञ्चालक समिति र व्यवस्थापनबीच संवाद, सहयोग र विश्वास अभिवृद्धि गर्ने माध्यम हो।
5. कानुनी अनुपालन र सुशासन सुनिश्चितता
   वार्षिक साधारणसभा सहकारी ऐन र अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डअनुसार अनिवार्य प्रावधान हो (Cooperative Act, 2017)।
6. शिक्षा र सचेतनाको प्रवर्द्धन
   सदस्यहरूमा सहकारी मूल्य, आर्थिक साक्षरता र व्यवस्थापन ज्ञान अभिवृद्धि गर्ने अवसर हो (Birchall, 2004)।
7. सामाजिक र आर्थिक प्रभाव सुदृढीकरण
   सहकारीको सामाजिक उत्तरदायित्व र सामुदायिक विकासका पहलहरू उजागर हुन्छन् (Birchall, 2013)।

सहकारी साधारणसभा सञ्चालनसम्बन्धी निर्देशिका

राष्ट्रिय सहकारी नियमन प्राधिकरणले सहकारी ऐन, २०७४ को दफा ३९(२) तथा दफा १०३ को उपदफा (१) खण्ड (ज) बमोजिम २०८२ भदौ १७ गते बचत तथा ऋणमुखी सहकारी संस्थाहरूका लागि वार्षिक साधारणसभा सञ्चालन सम्बन्धी आठ बुँदे दिशानिर्देश जारी गरेको छ (NCRA, 2025)।
यस दिशानिर्देशको उद्देश्य अतिथि सत्कार, भाषण वा औपचारिक देखावटका रूपमा साधारणसभाको प्रयोग रोक्दै अनावश्यक खर्च, व्यक्तिगत स्वार्थ, द्वन्द्व र अत्यधिक औपचारिकता हटाई सदस्य हित तथा संस्थागत सुशासनमा ध्यान केन्द्रित गराउनु हो।

निष्कर्ष

सहकारीहरूको वार्षिक साधारणसभा केवल कानुनी प्रक्रिया मात्र नभई सदस्यद्वारा स्वामित्व र सदस्यद्वारा नियन्त्रणको वास्तविक प्रयोग हो। यसले सहकारी मूल्यहरू — आत्म–सहायता, उत्तरदायित्व, समानता र एकता — लाई व्यवहारमा उतार्छ (ICA, 2024)। वार्षिक साधारणसभा मार्फत सहकारीहरूले सदस्यहरूप्रति उत्तरदायी रहन्छन्, विश्वास कायम गर्छन्, र सामूहिक आवाजलाई मार्गदर्शक शक्ति बनाई दिगो आर्थिक तथा सामाजिक प्रगतितर्फ अघि बढ्छन् (Birchall, 2013)। नेपाल सरकारले पहिलो पटक निर्देशन उल्लङ्घन गर्ने सहकारीहरूलाई कडाइका साथ कारबाही गर्ने निर्णय पनि गरेको छ (NCRA, 2025)। यसले सहकारी क्षेत्रको शुद्धता, पारदर्शिता र दिगोपनामा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउँछ (MoLMCPA, 2025)।

सहकारी संस्थाहरू सदस्यहरूको साझा मेहनत र विश्वासमा आधारित समाजभित्र स्थापित संगठन हुन्। वार्षिक साधारणसभा सदस्य, सञ्चालक समिति र कर्मचारीबीच संवाद, सहकार्य र एकताको अवसर हो। मिलेर अघि बढ्दा हामी हाम्रो सहकारी संस्थालाई बलियो, दिगो र सदस्य–केन्द्रित बनाउन सक्छौं। वार्षिक साधारणसभा केवल औपचारिक प्रक्रिया नभई साझा दृष्टिकोण, निर्णय र भविष्य निर्माण गर्ने सुनौलो अवसर हो (ICA, 2024)।

सन्दर्भ:

Basnet, D. M. (2021). The relationship between personality traits, self-efficacy, and organizational commitment among employees of selected Nepalese saving and credit cooperatives (SACCOS) (Doctoral thesis, Pacific Academy of Higher Education & Research). Pacific Academy of Higher Education & Research.

Birchall, J. (2004). Cooperatives and the Millennium Development Goals. International Labour Organization.

Birchall, J. (2013). The social economy: International perspectives on economic solidarity. Palgrave Macmillan.

International Labour Organization (ILO). (2013). Providing clean energy and energy access through cooperatives. Geneva: ILO.

Cooperative Act, 2017 (2074). (2017). Government of Nepal, Ministry of Law, Justice, and Parliamentary Affairs.

International Cooperative Alliance (ICA). (2024). Cooperative identity, values and principles. https://www.ica.coop/en/cooperatives/cooperative-identity

Ministry of Land Management, Cooperatives and Poverty Alleviation (MoLMCPA). (2025). Cooperative policy and reform framework. Government of Nepal.

National Cooperative Regulatory Authority (NCRA). (2025, September 1). Eight-point directive for savings and credit cooperatives. Government of Nepal.

(लेखक :  डा. देश मर्दन बस्न्यात बचन बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लिमिटेडमा आवद्ध हुनुहुन्छ)