काठमाडौँ । दशैँको समयमा सबैका घरघरमा चहलपहल सुरु हुन्छ । पाहुनासँग भेटघाट, नयाँ कपडा किन्ने, घर सफा गर्नेदेखि पूजा–पाठ गर्ने जस्ता काममा सबै व्यस्त हुन्छन् । उत्सवको बीचमा प्रायः बेवास्ता गरिने पक्ष भने स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित खानेकुरा हो । मीठा परिकार, मासु र अन्य खानेकुरा हामीले सोचेभन्दा बढी खान पुग्छौं । यसैमा असावधानी भयो भने उत्सवको रमाइलोका बीचमा हामीमा विभिन्न स्वास्थ्य समस्या देखिन सक्छ ।
दशैँमा खानपान असन्तुलित हुँदा देखिने सामान्य समस्या पेट फुल्ने, अपच हुने, पेट दुख्ने र वान्ता हुने हो । कतिपय अवस्थामा दूषित वा बिग्रेको खाना खाँदा फुड प्वाइजनिङसम्म हुने गर्छ । विशेषगरी बच्चा र वृद्धमा यसको जोखिम बढी हुन्छ, किनकि उनीहरूको प्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर हुन्छ । धेरै बोसोयुक्त परिकार, डीप–फ्राइ गरिएको मिठाई, मदिरा र चिल्लो मासु निरन्तर सेवन गर्दा मधुमेह, उच्च रक्तचाप वा मुटुका रोगीहरूलाई तत्काल समस्या देखिन सक्छ ।
त्यसैले दशैँमा पनि मात्रा भन्दा गुणस्तर मा ध्यान दिन आवश्यक हुन्छ । खाइराख्ने बानीभन्दा स्वादिलो परिकार देखेर धेरै खाँदा शरीरले पचाउन सक्दैन । चिकित्सकहरू परिकार धेरै भए पनि सन्तुलित मात्रामा खान सल्लाह दिन्छन् । यो समयमा फलफूल, हरियो तरकारी र प्रशस्त पानी अनिवार्य पिउनुपर्छ । यस्तै, एकैपटक धेरै खानेभन्दा दिनमा स–साना परिकारमा खाँदा पेटलाई सजिलो हुन्छ ।
दशैँका समयमा मासुले विशेष महत्त्व पाउँछ । तर, मासु पकाएपछि कसरी सुरक्षित राख्ने भन्ने कुरा धेरैले ख्याल गर्दैनन् । अघिल्लो दिन पकाएको मासु भोलिपल्ट खानुपर्ने भए त्यसलाई ४ डिग्री सेल्सियसभन्दा तलको चिस्यानमा राख्नुपर्छ । रेफ्रिजरेटर नभएमा, मासुलाई सफा कन्टेनरमा राखेर राम्रोसँग ढाकेर राख्नु जरुरी हुन्छ । मासु झोलसहित राख्दा छिट्टै बिग्रन सक्छ, त्यसैले सकेसम्म छुट्याएर राख्नु उत्तम हुन्छ ।
मासु दोहोर्याएर तताउँदा पनि सावधानी चाहिन्छ । कम तापक्रममा मात्र तताएमा जीवाणु मर्न सक्दैनन्, जसले पेटको समस्या निम्त्याउँछ । त्यसैले मासुलाई राम्रोसँग उमालेर वा पूर्ण रूपमा तताएर मात्र खानुपर्छ । धेरै पटक तताएर राख्दा स्वाद मात्र होइन, पोषणतत्त्व पनि हराउँछ ।
दशैँको रमाइलोमा मिठाई र चियापान पनि अनिवार्य जस्तै हुन्छ । लड्डु, पेढा, जलेबी जस्ता चिनी र घ्यू–तेलयुक्त परिकार बढी खाँदा पेट भारी हुने मात्र होइन, मधुमेह भएका मानिसलाई गम्भीर असर पुर्याउँछ । स्वास्थ्यकर्मीहरू मिष्टान्नको सेवन न्यून गर्न र फलफूल तथा घरमै बनेका हल्का परिकार रोज्न सल्लाह दिन्छन् ।
सफा पानी पिउनु पनि त्यत्तिकै जरुरी छ । दशैँमा गाउँघरदेखि सहरसम्म आवतजावत बढ्ने भएकाले पानी दूषित हुने सम्भावना हुन्छ । उमालेको वा फिल्टर गरिएको पानी मात्र पिउनु उपयुक्त हुन्छ । यसले हैजा, टाइफाइड वा दिमागमा असर गर्ने किटाणुजन्य रोगबाट जोगाउँछ ।
अन्ततः दशैँ भनेको परिवारसँग मिलेर स्वास्थ्यप्रद वातावरणमा समय बिताउने अवसर हो । खानपानमा सन्तुलन मिलाउन सके दशैँको स्वाद झन् मीठो हुन्छ । स्वास्थ्यलाई ख्याल गरेर खाइएमा मात्र पर्वको वास्तविक आनन्द लिन सकिन्छ ।
