काठमाडौँ। सामान्यतया आगो निभाउन पानी, कार्बनडाइअक्साइड वा विभिन्न रासायनिक पदार्थ प्रयोग गरिन्छ। तर अब यी परम्परागत उपायबिना नै, केवल ध्वनिको सहायताले आगो नियन्त्रण गर्न सकिने प्रविधि विकास भएको दाबी गरिएको छ।
अमेरिकास्थित ‘सोनिक फायर टेक’ नामक कम्पनीले यस्तो अनौठो प्रणाली बनाएको बताएको छ, जसले आगो निभाउन ध्वनि तरंग प्रयोग गर्छ।
यस प्रविधिमा पानी वा केमिकलको सट्टा इन्फ्रासाउन्ड अर्थात् अत्यन्त कम फ्रिक्वेन्सीका ध्वनि तरंग प्रयोग गरिन्छ । उक्त कम्पनीका संस्थापक जिओफ ब्रुडर हुन्, जसले पहिले अमेरिकी अन्तरिक्ष संस्था नासामा थर्मल ऊर्जा रूपान्तरण सम्बन्धी अनुसन्धान गरेका थिए।
एयरोस्पेस इन्जिनियरका रूपमा काम गरेका उनले पछि यही अवधारणामा आधारित कम्पनी स्थापना गरेका हुन् । वैज्ञानिक आधार अनुसार आगो बलिरहन तीन कुरा आवश्यक हुन्छन्— ताप, इन्धन र अक्सिजन । यीमध्ये कुनै एक तत्व हटाइयो भने आगो निभ्छ ।
यही सिद्धान्तलाई प्रयोग गर्दै नयाँ प्रविधिले ध्वनि तरंगमार्फत आगो वरिपरिको अक्सिजनलाई इन्धनबाट टाढा धकेल्ने काम गर्छ, जसले दहन प्रक्रिया रोक्छ।
कम्पनीका अनुसार इन्फ्रासाउन्ड तरंगले अक्सिजन अणुहरूलाई तीव्र रूपमा कम्पन गराइदिन्छ, जसका कारण तिनले इन्धनसँग प्रभावकारी रूपमा प्रतिक्रिया गर्न सक्दैनन् र आगो आफैं कमजोर हुँदै जान्छ।
ध्वनि प्रयोग गरेर आगो नियन्त्रण गर्ने अवधारणा भने नयाँ होइन । यस विषयमा अमेरिकी डिफेन्स एडभान्स्ड रिसर्च प्रोजेक्ट एजेन्सीले सन् २००० को दशकमा लामो समयसम्म अनुसन्धान गरेको थियो।
यस्तै, विभिन्न शैक्षिक अध्ययनहरू पनि यस क्षेत्रमा हुँदै आएका छन् । वैज्ञानिकहरूका अनुसार दहन प्रक्रियामा ध्वनिको प्रभाव पहिले नै सिद्ध भइसकेको विषय हो, तर यसलाई व्यवहारिक रूपमा ठूलो स्तरमा प्रयोग गर्दा उत्पन्न हुने ध्वनि प्रदूषण जस्ता चुनौती समाधान गर्नु आवश्यक हुन्छ।
सोनिक फायर टेकले भने आफूहरूले प्रयोग गर्ने इन्फ्रासाउन्ड २० हर्ज वा त्यसभन्दा कम फ्रिक्वेन्सीमा हुने भएकाले यो मानिसले सुन्न नसक्ने दायरामा पर्छ भन्ने दाबी गरेको छ। तर, यही ध्वनि तरंग आगो नियन्त्रण गर्न पर्याप्त प्रभावकारी हुने कम्पनीको भनाइ छ।
हालका परीक्षणहरू अनुसार यो प्रविधि साना स्तरमा आगो निभाउन मात्र प्रभावकारी देखिएको छ। त्यसैले भविष्यमा वनडढेलो जस्ता ठूला आगलागी नियन्त्रणमा प्रयोग गर्न अझै थप अनुसन्धान र विकास आवश्यक पर्ने देखिन्छ।
